Д€apitro 19-a - Historio de redaktoj

Renato ĉe 20:51, 29 Aŭg. 2021

2021-08-29T20:51:50Z

Renato ĉe 19:18, 14 Jul. 2021

2021-07-14T19:18:12Z

Renato ĉe 19:08, 14 Jul. 2021

2021-07-14T19:08:44Z

Renato ĉe 19:57, 24 Aŭg. 2020

2020-08-24T19:57:32Z

Renato ĉe 19:56, 24 Aŭg. 2020

2020-08-24T19:56:57Z

Renato ĉe 19:55, 24 Aŭg. 2020

2020-08-24T19:55:55Z

Renato ĉe 19:45, 29 Apr. 2020

2020-04-29T19:45:20Z

Renato: Nova paĝo kun '* reiru al La gramatiko de lingvo sen gramatiko

'''19.1. Prefiksoj kaj sufiksoj kiel radikoj''' Ni scias, ke unu el la specifaĵoj de Esperanto estas ĝia sistemo...'

2020-04-29T19:41:27Z

Nova paĝo kun '* reiru al La gramatiko de lingvo sen gramatiko <hr> '''19.1. Prefiksoj kaj sufiksoj kiel radikoj''' Ni scias, ke unu el la specifaĵoj de Esperanto estas ĝia sistemo...'

Nova paĝo

* reiru al [[La gramatiko de lingvo sen gramatiko]]
<hr>
 

'''19.1. Prefiksoj kaj sufiksoj kiel radikoj'''

Ni scias, ke unu el la specifaĵoj de Esperanto estas ĝia sistemo de prefiksoj [antaŭvortetoj] kaj sufiksoj [postvortetoj]. Kelkaj el ili estas uzataj ankaŭ kiel sendependaj radikoj. Nun sekvas unue la postvortetoj kaj poste la antaŭvortetoj laŭ la modelo:

''unua linio: signifo,'' 
''dua linio: ekzemploj, '' 
''tria linio: uzoj de la vorteto kiel aparta radiko.''

'''POSTVORTETOJ'''

AĈ = "malbona kvalito, sentaŭgeco, senvaloreco", 
domo --> domaĉo = malbona domo, babili --> babilaĉi = stulie babili 
aĉa, aĉe, aĉi

AD = "daŭra ago". 
uzo --> uzado = daŭra, regula uzo, uzadi --> daŭre uzi 
ade

AĴ = "(konkreta) afero". 
bela --> belaĵo = konkreta afero aparte bela, utila --> utilaĵo + konkreta afero, kiu estas utila 
aĵo

AN = "membro de grupo, loĝanto de loko, adepto de doktrino, persono kiu apartenas al loko" k.s. 
klubo --> klubano = membro de klubo, Eŭropo --> eŭropano = loĝanto en Eŭropo 
ano, ani, aniĝi, anigi

AR = "tuto aŭ kolekto de multaj samspecaj aferoj". 
Homo --> homaro = ĉiuj homoj en la mondo, vorto --> vortaro = vortolibro 
aro, are

ĈJ = per ĝi oni faras karesajn nomojn de viro. Antaŭ ĝi oni konservas unu aŭ du silabojn de la origina nomo. 

Johano --> Johanĉjo aŭ Joĉjo, Vilhelmo --> Vilĉjo, patro --> paĉjo, onklo --> oĉjo

EBL = "povas esti farata". 
manĝi --> manĝebla = tia, ke ĝi povas esti manĝata 
ebla, eble, ebli, eblo

EC = "kvalito aŭ stato (de iu aŭ io)". EC ĉiam montras ion abstraktan (kvaliton aŭ staton). 
bono{ideo de bono} --> boneco = bono kiel kvalito de io aŭ iu 
eco

EG = "(plej) alta grado, (plej) granda speco". 
Domo --> domego = granda domo, varma --> varmega = tre varma, bone --> bonege – tre bone 
ega, ege

EJ = "loko, spaco, domo, ĉambro k.s. destinita por io". Tio, kio staras antaŭ EJ, ĉiam estas tio, kio okazas aŭ troviĝas en la loko. 
Lerni --> lernejo = loko kie oni lernas. Preĝi --> preĝejo = loko kie oni preĝas 
ejo

EM = "inklino al io". 
EM-vorto plej ofte montras, ke io pro sia naturo ofte aŭ daŭre tendencas al la ago: 
ema, emo, emi

END = "devas esti farata". 
pagi --> pagenda = tia, k ĝi devas esti pagata 
enda, endi, ende

ER = "tre malgranda parto de tutaĵo". 
Sablo --> sablero = grajno de sablo, neĝo --> neĝero = floko el neĝo. 
ero, ere

ESTR = "persono kiu gvidas kaj decidas, mastro". 
Ŝipo --> ŝipestro = kiu, kiu decidas sur ŝipo, imperio --> imperiestro = tiu, kiu regas en imperio. 
Estri, estra,estro, estre

ET = "(plej) malalta grado, (plej) malgranda speco". 
Domo --> dometo = malgranda domo, ridi --> rideti = malnulte sen bruo ridi 
eta, ete

ID = "naskito". 
Bovo --> bovido = nematura bovo, koko --> kokido = nematura koko 
ido

IG = "efika, kaŭza aŭ ŝanĝa ago". 
akra --> akrigi = agi tiel, ke io fariĝas akra, sidi --> sidigi = agi tiel, ke iu eksidas 
igi,

IĜ = "transiro al nova stato, al nova loko, al nova ago". 
Pala --> paliĝi = fariĝi pala, sidi --> sidiĝi = komenci sidi, malfermi --> malfermiĝi = iĝi malfermita 

IL = "instrumento, aparato, rimedo". 
Segi --> segilo = instrumento por segi, fosi --> fosilo = instumento por fosi 
ilo, ila

IN = "la naskopova sekso". 
Patro --> patrino = homino, kiu naskis infanojn, knabo --> kanbino = juna homino 
ino, ina, ine

IND = "meritas aŭ valoras esti farata". 
Ami --> aminda = tia, ke ĝi meritas esti amata, miri --> mirinda = tiel eksterordinara, ke oni miru pri ĝi 
inda, inde, indiĝeno

ING = "tenilo, en kiun oni (parte) metas ion". 
Glavo ==> glavingo = tubeca objekto en kiun oni metas la klingon de glavo 
ingo

ISM = "doktrino, movado, sistemo, agmaniero" k.s. 
Stalino --> stalinismo = la politikaj ideoj de Stalino, islamo --> islamismo = la religio de islam-anoj, kapitalo --> kapitalismo = la ideoj pri organizado de la socio ĉirkaŭ la posedado de kapitaloj 
ismo,

IST = "persono, kiu ofte okupiĝas pri io (eble profesie)". Verko --> verkisrto = persono, kiu ofte verkas, kuraci --> kuracisto = perono, kiu profesie kuraca 
isto, ista, iste

NJ per NJ oni faras karesajn nomojn de virinoj. Antaŭ NJ oni uzas la unuan aŭ al unuajn du silabojn de la nomo 
Maria --> Manjo, Klara --> Klanjo, patrino --> panjo

OBL = "multipliko". OBL estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OBL, ĉiam montras, per kiom oni multiplikas. 
Du --> duobla = multiplikita per du 
oblo, oble, obligi

ON = "divido". ON estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ ON, ĉiam montras, per kiom oni dividas. 
Du --> duona = unu el la du egale grandaj paroj de tuto 
ono en la senco de parto.

OP = "grupo kun certa nombro da membroj". OP estas uzebla nur ĉe nombrovortoj kaj similsignifaj vortoj. Tio, kio staras antaŭ OP, ĉiam montras, kiom da membroj estas en la grupo. 
Du --> duopo = grupo de du

UJ = "io, kio estas destinita enhavi ion certan". UJ havas praktike tri malsamajn signifojn: "entenilo", "kreskaĵo" kaj "lando". 
Salo--> salujo = vazeto, en kiu oni tenas salon por uzo ĉe manĝotablo, pomo --> pomujo = pomarbo, franco --> Francujo = lando de la francoj 
ujo en la senco de 'entenilo'

UL = "persono". 
Juna --> junulo = persono, kiu estas juna, 
ulo

UM La sufikso UM ne havas difinitan signifon. Per ĝi oni faras vortojn, kiuj havas ian rilaton al tio, kio staras antaŭ UM. Ĉiun UM-vorton oni devas aparte lerni. 
Folio --> fpliumi = turni la foliojn de libro kaj rapide iom legi, aero --> aerumi = enlasi aeron por freŝigi ĉambron, kolo --> kolumo = vesto ĉirkaŭ la kolo 
umi, umado

'''ANTAŬVORTETOJ'''

BO havas signifon "parenceco pro geedziĝo". 
patro → via bopatro = la patro de via edz(in)o, filo → via bofilo = la edzo de via filino 
- -

DIS havas signifon "for en malsamaj aŭ pluraj direktoj, malkunen". 
iri → disiri = iri for en malsamaj direktoj, kuri → diskuri = kuri for en malsamaj direktoj 
diso, disa, dise

EK "Komenco de daŭra aŭ momenta procezo" 
ami → ekami = komenci ami, lerni → eklerni = komenci lerni 
eki, eko, eka

EKS havas signifon "iam antaŭe estinta, ne plu oficanta, ne plu tia" 
reĝo → eksreĝo = persono, kiu antaŭe estis reĝo, abdikinta reĝo, ministro → eksministro = persono, kiu antaŭe estis ministro 
eksa, ekse

GE Per la prefikso ge- oni donas miksseksan signifon 
patro --> gepatroj = patro kaj patrino 
gea

MAL ŝanĝas la signifon de vorto al la rekta kontraŭo. 
bona → malbona, granda → malgranda 
male, malo, malamiko

MIS La prefikso mis- havas signifon "erareco, malĝusteco, malboneco". 
kalkuli → miskalkuli = kalkuli erare, kompreni → miskompreni = kompreni erare 
misa, mise, miso

PRA montras, ke tio, kio staras poste estas tempe malproksima en pasinteco: 
tempo → pratempo = la komenca tempo de la homaro aŭ de la mondo, homo → prahomo = plej unua kaj primitiva speco de homo 
praa, prae

RE La prefikso re- havas signifon "veni aŭ meti denove en la saman lokon kiel antaŭe; denove fari aŭ fariĝi tia kiel antaŭe; fari aŭ okazi ankoraŭ unu fojon en sama aŭ alia maniero". 
veni → reveni = veni denove al loko, kie oni estis antaŭe, doni → redoni = doni ion al tiu, kiu antaŭe havis tion, pagi → repagi = pagi ion al tiu, kiu antaŭe posedis tion 
ree, rea

@@ Linio 130: / Linio 130: @@
 UM La sufikso UM ne havas difinitan signifon. Per ĝi oni faras vortojn, kiuj havas ian rilaton al tio, kio staras antaŭ UM. Ĉiun UM-vorton oni devas aparte lerni. <br>
-Folio --> fpliumi = turni la foliojn de libro kaj rapide iom legi, aero --> aerumi = enlasi aeron por freŝigi ĉambron, kolo --> kolumo = vesto ĉirkaŭ la kolo<br>
+Folio --> foliumi = turni la foliojn de libro kaj rapide iom legi, aero --> aerumi = enlasi aeron por freŝigi ĉambron, kolo --> kolumo = vesto ĉirkaŭ la kolo<br>
 umi, umado

← Antaŭa versio		Kiel registrite je 19:18, 14 Jul. 2021
Linio 178:		Linio 178:
	<br>		<br>

−	'''[[19.3. Verboj el substantivoj]]'''	+	'''[[19.3. Ago-vortoj/Verboj el nom-vortoj/substantivoj]]'''

@@ Linio 3: / Linio 3: @@
 <br>
-'''19.1. Prefiksoj kaj sufiksoj kiel radikoj'''
+'''19.1. Prefiksoj/antaŭvortoj kaj sufiksoj/postvortoj kiel vortoj'''
-Ni scias, ke unu el la specifaĵoj de Esperanto estas ĝia sistemo de prefiksoj [antaŭvortetoj] kaj sufiksoj [postvortetoj]. Kelkaj el ili estas uzataj ankaŭ kiel sendependaj radikoj. Nun sekvas unue la postvortetoj kaj poste la antaŭvortetoj laŭ la modelo:
+Ni scias, ke unu el la specifaĵoj de Esperanto estas ĝia sistemo de prefiksoj [antaŭvortoj] kaj sufiksoj [postvortoj]. Kelkaj el ili estas uzataj ankaŭ kiel sendependaj bazaj vortoj. Nun sekvas unue la postvortoj kaj poste la antaŭvortoj laŭ la modelo:
 ''unua linio: signifo,'' <br>
 ''dua linio: ekzemploj, ''<br>
-''tria linio: uzoj de la vorteto kiel aparta radiko.''
+''tria linio: uzoj de la vorto kiel aparta vorto.''
-'''POSTVORTETOJ'''
+'''POSTVORTOJ'''
 AĈ = "malbona kvalito, sentaŭgeco, senvaloreco",<br>
-domo --> domaĉo = malbona domo, babili --> babilaĉi = stulie babili<br>
+domo --> domaĉo = malbona domo, babili --> babilaĉi = stulte babili<br>
 aĉa, aĉe, aĉi
@@ Linio 22: / Linio 22: @@
 AĴ = "(konkreta) afero".<br>
-bela --> belaĵo = konkreta afero aparte bela, utila --> utilaĵo + konkreta afero, kiu estas utila<br>
+bela --> belaĵo = konkreta aĵo aparte bela, utila --> utilaĵo = utila aĵo, konkreta aĵo, kiu estas utila<br>
 aĵo
@@ Linio 31: / Linio 31: @@
 AR = "tuto aŭ kolekto de multaj samspecaj aferoj".<br>
 Homo --> homaro = ĉiuj homoj en la mondo, vorto --> vortaro = vortolibro<br>
-aro, are
+aro, are, arigi
 ĈJ = per ĝi oni faras karesajn nomojn de viro. Antaŭ ĝi oni konservas unu aŭ du silabojn de la origina nomo.<br>
 Johano --> Johanĉjo aŭ Joĉjo, Vilhelmo --> Vilĉjo, patro --> paĉjo, onklo --> oĉjo
@@ Linio 58: / Linio 57: @@
 END = "devas esti farata". <br>
-pagi --> pagenda = tia, k ĝi devas esti pagata<br>
+pagi --> pagenda = tia, ke ĝi devas esti pagata<br>
 enda, endi, ende
@@ Linio 134: / Linio 133: @@
 umi, umado
-'''ANTAŬVORTETOJ'''
+'''ANTAŬVORTOJ'''
 BO havas signifon "parenceco pro geedziĝo".<br>
@@ Linio 144: / Linio 143: @@
 diso, disa, dise
-EK "Komenco de daŭra aŭ momenta procezo"<br>
+EK "Komenco de daŭra aŭ momenta procedo"<br>
 ami → ekami = komenci ami, lerni → eklerni = komenci lerni<br>
 eki, eko, eka
@@ Linio 152: / Linio 151: @@
 eksa, ekse
-GE Per la prefikso ge- oni donas miksseksan signifon <br>
+GE Per la antaŭvorto ge- oni donas miksseksan signifon <br>
 patro --> gepatroj = patro kaj patrino<br>
 gea

@@ Linio 177: / Linio 177: @@
 <br>
 <hr>
-<br?
+<br>
 '''[[19.3. Verboj el substantivoj]]'''

@@ Linio 175: / Linio 175: @@
 <br>
 '''[[19.2. Ekzerco]]'''
 '''[[19.3. Verboj el substantivoj]]'''

← Antaŭa versio		Kiel registrite je 19:55, 24 Aŭg. 2020
Linio 175:		Linio 175:
	<br>		<br>
	'''[[19.2. Ekzerco]]'''		'''[[19.2. Ekzerco]]'''
		+
		+	'''[[19.3. Verboj el substantivoj]]'''

← Antaŭa versio		Kiel registrite je 19:45, 29 Apr. 2020
Linio 171:		Linio 171:
	veni → reveni = veni denove al loko, kie oni estis antaŭe, doni → redoni = doni ion al tiu, kiu antaŭe havis tion, pagi → repagi = pagi ion al tiu, kiu antaŭe posedis tion<br>		veni → reveni = veni denove al loko, kie oni estis antaŭe, doni → redoni = doni ion al tiu, kiu antaŭe havis tion, pagi → repagi = pagi ion al tiu, kiu antaŭe posedis tion<br>
	ree, rea		ree, rea
		+
		+	<hr>
		+	<br>
		+	'''[[19.2. Ekzerco]]'''